دیوار دفاعی گرگان

دیوار دفاعی گرگان

دکترمحمد یوسف کیانی و مهندس محمد مهریار

دشت گرگان از نظر باستان شناسی از سابقه طولانی و درخشان برخوردار است . تحقیقات و کاوشهایی که توسط هیأتهای مختلف از نیم قرن گذشته در این منطقه به عمل آمده نشانگر آنست که حوزه شرق دریای مازندران به ویژه هیرکانای قدیم یا دشت گرگان فعلی یکی از مراکز مهم تمدن پیش از اسلام ایران بوده است . 85

نواحی شرقی و جنوبی دریای خزر که در تقسیمات جغرافیایی کنونی جزو استان مازندران و به گرگان دشت معروفند با دارا بودن تمدن پیش از تاریخ در زمان مادها جزو ناحیه نفوذ آنان درآمده و هو خشتره رهبر مادها در سال 612 پ . م . با برانداختن دولت آشور بر پارس و پرتو و گرگان استیلا یافت . 86

گرگان در زمان هخامنشیان یکی از ایالات مهم بوده و با ناحیه پارت و خراسان تشکیل ساتراپی را می داده که بر طبق کتیبه بیستون پرتو و به قول مورخان باستان هیرکانیا و بنا بر نوشته اوستا و هرکانا نامیده می شده است . همچنین در دوره هخامنشی به علت موقعیت خاص منطقه یکی از افراد معروف به فرمانداری این ایالت برگزیده می شده به طوری که پدر داریوش در زمان کوروش مدتی فرمانروای گرگان بود . 87 بعد از سقوط دولت هخامنشی ایالات شرق دریای خزر از جمله گرگان به دست اسکندر افتاد و در همین زمان است که بعضی از مورخان مانند دیو دور و اریان مطالبی درباره ایالت گرگان و نوشته و آن را از لحاظ حاصلخیزی از نواحی پر برکت جهان       نامیده اند . 88

اشکانیان که از مشرق ایران برخاستند اولین ایالتی را که به دست آوردندخراسان و گرگان بود و بر طبق نوشته دیاکنف در سال 235 پ . م . پارتیان هیرکانی و قومس را تصرف کرده و آنها را از دست سلوکیان خارج ساختند . 89

در دروه ساسانی ایالت گرگان مورد حمله مهاجمین آسیایی مانند هیاطله قرار گرفت ، از این رو شاهان ساسانی مردم بسیاری را بدانجا کوچ و برای دفاع و جلوگیری از تاخت و تاز بیگانگان حصارهای بسیاری در آنجا ساختند .

حمله اعراب به ایرانیان و انقراض ساسانیان مدتی کوتاه نظام مملکت را دچار هرج و مرج کرد و اعراب با جنگهای متعدد به حکومت تقریباً چهارصد ساله ساسانیان پایان بخشیدند .

حملات اولیه اعراب در سال 50 هجری به این نواحی بی نتیجه ماند و در زمان منصور خلیفه عباسی مجدداً حملات به این نواحی آغاز شد و برای مدت کوتاهی توسط عمال عرب اداره شد ولی دیری نپایید دست اعراب از این نواحی کوتاه شد ولی سرانجام در سده سوم هجری آیین اسلام در شکل مذهب علویان در آن نقاط نفوذ یافت . 90

بعد از اسلام ، تمدن و فرهنگ ایران توجه آنان را جلب کرد و از آن زمان مورخان و جغرافیانویسان برای دیدن آن به ایران روی آوردند و در مورد ایالت مورد بحث ما مطالبی نوشته اند که حائز اهمیت است . 91

دشت گرگان در دوران حکومت ساسانیان ، آل زیار ، آل بویه مخصوصاً در زمان آل زیار از آبادانی ، فرهنگ اسلامی و اقتصاد ویژه ای داشته است . متأسفانه شهر گرگان از فتنه مغول در امان نماند و مانند شهرهای دیگر آباد و پرجمعیت ایران به ویرانی کشانیده شد . بعد از این ویرانی چندی نگذشت که در سده هشتم هجری مجدداً بر اثر حملات امیر تیمور به طوری منهدم شد که دیگر روی آبادی مانند گذشته ، به خود ندید .  پس از تغییراتی که در اثر حملات مغول پیش آمد از لحاظ سیاسی گرگان ضمیمه مازندران گردید و بالاخره در سده اخیر شهر جدید گنبد قابوس در 5 کیلومتری شهر قدیم ساخته شد . هیأت کاوش های جرجان از سال 1350 ش . به بررسی های باستان شناسی در این منطقه مشغول بوده ، علاوه بر کاوشهای پایتخت آن یعنی جرجان ، به بررسی محوطه های باستانی دشت گرگان نیز اقدام کرده که هر یک از آنان از اهمیت ویژه ای برخوردار است . یکی از معروفترین اثر دشت گرگان دیوار  دفاعی آن است که از نظر سیستم دفاعی و نظامی یکی از عجایب معماری دوره گذشته است.

متأسفانه در نیم قرن اخیر با تخریب دیوار برای استفاده از آجرهای آن ، همچنین توسعه کشاورزی و جاده سازی ، اغلب قسمت های دیوار از بین رفته است.

در این مقاله سعی شده است ، چگونگی احداث و نحوه معماری این دیوار دفاعی عظیم به علاقمندان میراث فرهنگی ایران معرفی گردد .

همان طور که گفته شد یکی از معروفترین آثار باستانی دشت گرگان دیوار آن است که به نامهای سد اسکندر ، سد انوشیروان ، سد فیروز و قزل آلان در طی ادوار مختلف شهرت یافته است . علی رغم اختلافات جزیی که در تاریخ احداث سد در نوشته مورخان و جغرافیانویسان به چشم می خورد اغلب ، احداث آن را به دوره ساسانیان نسبت داده اند .

ابن اسفندیار که کتاب خود را در حدود 613 هجری نوشته نام آن را « فیروزکند» ذکر             می کند . 92 حمدالله مستوفی در نزهه القلوب نام آن را دیوار نهاده و سازنده آن را فیروز ساسانی می نویسد . 93 سیاقی نظام در فتوحات همایون که حدود 1007 هجری به تحریر آمده و تقریباً دو سده بعد از کتاب حمدالله مستوفی نوشته شده هنوز نام آن را دیوار و بانی آن را انوشیروان می شناسد . 94

بنابراین اغلب مورخان نام این بنای عظیم را دیوار می نامند و نام سد اسکندراحتمالاً در سده های 16 و 17 میلادی توسط جهانگردان اروپایی که به ایران مسافرت می کرده اند متداول گردیده است. در سده اخیر اشمیدت Schmidt با بررسی هوایی که در این منطقه انجام داده طول آن را 170 کیلومتر و زمان احداث آن را بین حمله اسکندر و اوایل اسلام می دادند . 95 لستر تامپسون Later Thompson در بررسی هایی جغرافیایی خود که حدود 50 سال پیش انجام داده این دیوار را یک بنای قدیمی ذکر می کند . 96

رابینو Rabino  در کتاب مازندران و استرآباد می نویسد :

« بعد از آق قلعه به قزل آلان که آن اسکندر در مقابل حملات قبایل وحشی مشرق احداث کرده بود رسیدم . این دیوار مجدداً به وسیله انوشیروان تجدید بنا گردید » 97.

پروفسور آرنه Arne که بررسیهای این منطقه را انجام داده تاریخ بنای آن را به ساسانیان نسبت می دهد . 98 اخیراً پروفسور ریچارد فرای Frye در مقاله جالبی تحت عنوان « سیستم دفاعی عهد ساسانیان » زمان بنیاد دیوار دفاعی را به خسرو انوشیروان نسبت می دهد 99.

در کتاب آسمانی و الهی ، در سوره کهف آیات 82 الی 96 از ایجاد سدی در مقابل قوم مهاجم یأجوج مأجوج توسط شخصی به نام ذوالقرنین سخن به میان رفته است . موقعیت جغرافیایی این سد به نظر محققان مکانی در حوالی دریای خزر بوده است . عده ای از دانشمندان ذوالقرنین را با اسکندر مقدونی مطابقت داده و گروهی نیز کوروش شاه هخامنشی را ذوالقرنین می دانند . عده ای از محققان نیز ذوالقرنین را یکی از ملوک عربستان جنوبی دانسته اند . معانی ذوالقرنین را به تفاوت تفسیر کرده گروهی آن را فاتح قاره ، گروهی دارنده دو گیسوی دراز و بلاخره عده ای معتقدند به آنند که ذوالقرنین دارای کلاهی بوده که آن کلاه دارای دو شاخ بوده است .

با توجه به اینکه می دانیم در منطقه دریای خزر تقریباً پنج دیوار دفاعی یا سد بنیان گردید که به نامهای سد تمیشه ، سد دربند ، سد انوشیروان ، سد مرو و باب الابواب شهرت دارد و در حال حاضر به تحقیق نمی توان معین کرد که کدام یک از این دیوار دفاعی در مقابل قوم یأجوج مأجوج بنا گردیده ولی در آیات قرآن مجید در سوره کهف موقعیت جغرافیایی ان دیوار را بین دو کوه و مصالح آن را سنگ و آهن ذکر می کند .

شرح دیوار دفاعی گرگان

دیوار دفاعی از شرق دریای خزر در محلی به نام خواجه نفس شروع و پس از پیمودن شمال گنبد قابوس به طرف شمال شرق ادامه و در کوههای پیش کمر محو می گردد . طول دیوار در حدود 155 کیلومتر می باشد . امتداد اصلی دیوار هنوز به تحقیق روشن نیست و نمی دانیم که آیا  این دیوار به شهرهایی چون مرو یا آسیای مرکزی ادامه پیدا می کرده یا در کوههای پیش کمر خاتمه می یافته است .

مورخان اسلامی نیز در نوشته های خود به تحقیق از آغاز و پایان امتداد دیوار ذکری نکرده و به نظر می رسد که از موقعیت جغرافیایی آن اطلاع کافی نداشتند .

در کتاب جهان نامه که در اواخر سده پنجم نوشته شده در فصل 16 تحت عنوان در ذکر بعضی عجایب می خوانیم :

« به حدود گرگان دیوار کشیده است از خشت پخته از سر کوه علی آباد تا ناحیت سیاوشک تا آبسکون ، و هر خشتی سی من تا چهل من و طول این دیوار پنجاه فرسنگ برآید . و این دیوار که بر دره گز و باورد به نزدیک دیه بغوره می گذرد و بریز شهر باورد در بیابان فرو گذرد بسوی سرخس؛ معلوم نیست تا هم از این دیوار است یا آن خود دیوار دیگر است . و آن دیوار به حدود گرگان است آن را تجنبار خوانند »100

در کتاب جهان نامه همچنین اطلاعات سودمندی درباره دیوار دفاعی دربند و قفقاز ذکر گردیده است . 101

در تذکره دولتشاه آمده است که :

« … و دیوار از آمل تا ابیورد و مرو ادامه داشته و از جوین مرو و فرغانه و خنجد کشیده شده      است »102

در تاریخ مازندران که در سال 1044 هجری به تحریر آمده شیخ ملاعلی گیلانی می نویسد :

« نرسی که پسر بزرگش بود به سلطنت نشسته  انوشیروان درصدد تربیت او بیشتر از پدر وی شد و او به فرمان انوشیروان سد دربند شروان را که عوام از اسکندر می دانند ساخت . »103

بنابراین از منابع مورخان مسیر و طول دیوار به درستی روشن نیست ، از آنجایی که تحقیقات درباره این دیوار عظیم در مرحله آغاز بوده به روشنی نمی توان طول و مسیر دقیق آن را تعیین کرد .

از طرفی مستوفی104 و بکران105 مسیر طول را 50 فرسنگ (300 کیلومتر ) ذکر می کنند ولی مسیر فعلی دیوار گرگان حدود 155 کیلومتر می باشد .

مسیر دیوار ، از طرف شرق به موازات گرگان رود پیشرفته و از محوطه های باستانی مهمی چون ، قره شیخ تپه ، ملا علی تپه ، ملک تپه ، قره محمد تپه که در قسمت شمالی دیوار واقع شده اند  می گذرد . دیوار دفاعی در قسمت میانی از شمال شهر جرجان یا گنبد قابوس فعلی عبور کرده و پس از گذشتن از نقاط باستانی مهم چون : قلعه سلطانعلی ، قلعه قزاقلی ، قلعه گوگ ، یاس تپه و خرابه های بی بی شروان به طرف غرب ادامه پیدا می کند .

دیوار دفاعی از محوطه بی بی شروان به سمت جنوب تغییر مسیر داده و پس از گذشتن از اتلال و قلعه های معروف مانند : قلعه قارنیارق ، قزل قلعه ، آلتین قلعه و قلعه خرابه از شمال پهلویدژ گذشته و شمال گمیشان عبور کرده و به دریا می رسد . در نزدیکی دریای خزر مسیر دیوار به درستی معلوم نیست واحتمالاً به سبب تغییرات آب سطح دریا در ادوار مختلف از بین رفته باشد .

در حال حاضر دیوار در فواصل و مسیرهای مختلف بین 2 الی 5 متر ارتفاع دارد . عرض دیوار تقریباً 10 متر و در فواصل مختلف قلعه هایی در سمت جنوب دیوار ساخته شده که نزدیکترین فاصله قلعه ها 50 متر و طولانی ترین آن به ده کیلومتر می رسد.

شکل قلعه ها عموماً مربع یا مستطیل بوده و اندازه آنها متفاوت است : کوچکترین آن 120 × 120 متر و بزرگترین آن 200× 280 متر می باشد . تا زمان بررسی جمعاً 30 قلعه مورد شناسایی قرار گرفته اند ولی احتمالاً تعداد آنها به 40 قلعه می رسد . در قسمت شمالی دیوار خندقی به عرض 30 متر و عمق 3 متر قرار گرفته که بیشتر در قسمت میانی دیوار مشهور است .

لازم به یادآوری است که در قسمت میانی دیوار بین قلعه های 20 الی 30 آثار دو دیوار دیگر در شمال و جنوب به چشم می خورد و محوطه های باستانی پر اهمیت و فروانی نیز در اطراف آن وجود دارد . گرچه تحقیقات هیأت در مراحل نخستین بوده و اظهار نظر درستی نمی توان درباره دو دیوار دیگر ارائه نمود ولی احتمالاً این دو دیوار به علت خشکی  و یا کم آبی گرگان رود تغییر مسیر داده و این تغییر جهت در ادوار مختلف باعث ایجاد دو دیوار انحرافی دیگر شده است . با توجه به اهمیت محوطه های باستانی اطراف آن شاید اولین دوره بنیان آن به پیش از عهد اشکانیان و یا حدود هزاره اول پیش از میلاد برسد . البته در دوره ساسانی به ترتیب احداث و تعمیر شده است .

بررسی و کاوش دیوار دفاعی گرگان

در مرحله نخست هیأت به بررسی هوایی ، زمینی و جمع آوری سفال دیوار دفاعی در سالهای 1355 و 1356 اقدام و به دنبال آن برای آشنایی به معماری آن در مسیر دیوار دفاعی بین قلعه های 11-13 در شمال گنبد قابوس در دهی به نام جهان آباد به کاوش پرداخت . در این کاوش 8 ترانشه H.A در فواصل مختلف دیوار و همچنین یکی از قلعه های متصل به دیوار باز و عملیات کاوش آغاز گردید (عکسهای 194 و 195 و نقشه شماره 4) .

ترانشه A

در این ترانشه که اندازه آن به طول و عرض 20 × 6 متر بود آغاز به کار گردید و در عمق یک متری قطعات آجر شکسته به طور پراکنده به دست آمد . با ادامه کاوش به طرف جنوب به یک کوره آجرپزی برخورد گردید . فرم کوره مستطیل به عرض 75  ر 2 متر و طول 15 ر 7 متر و عمق 2 متر بوده و در قسمت جنوب کوره حفره ای وجود داشت که احتمالا آتشدان کوره بوده و قطعات آجر سوخته و گدازه شده نیز در اطراف آن پراکنده شده بود . از کف کوره تعداد 16 آجر کامل با ابعاد 10 × 40 × 40 سانتیمتر بود به دست آمد (عکس شکاره 196) . به نظر می رسد تعداد زیادی از این کوره ها در تمامی مسیر دیوار برای تهیه آجر وجود داشته است .

ترانشه B

در 68 متری ترانشه A ترانشه دوم (B) حفر گردید . کاوش تا عمق 2 متری ادامه یافت ولی متأسفانه فقط تعدادی قطعات آجر شکسته به دست آمد . احتمالاً این قسمت مانند سایر قسمت ها برای به دست آوردن آجر آن مورد کاوش غیر مجاز واقع گردیده است .

ترانشه C

در 30 متری شرق ترانشه B ، ترانشه C با طول و عرض 2 × 14 متر آغاز به کاوش گردید . در عمق یک متری این ترانشه دو ردیف آجر با اندازه های 10 × 40 × 40 سانتیمتر به دست آمد که در لابه لای آن قطعات آجر شکسته نیز بکار برده شده و چنین به نظر می رسد که در احداث دیوار از قطعات آجر شکسته نیز استفاده شده است (نقشه شماره 5) .

ترانشه D

در این ترانشه که دارای 13 متر طول و 9 متر عرض بوده ، پس از کاوش در عمق 1 متری قسمتی از دیوار که وضعیت بهتری داشت به دست آمد . عرض دیوار 10 متر و نحوه آجرچینی دیوار نیز دز این قسمت بسیار جالب توجه بوده به این ترتیب که در ساختمان دیوار از یک ردیف آجر عمودی روی آن استفاده کرده اند . اندازه آجرها نیز مانند ترانشه های پیشین 10 × 40 × 40 سانتیمتر بود (عکسهای شماره : 197 – 198 – 199 و نقشه شماره 6) .

نحوه معماری و آجر چینی این ترانشه قابل مقایسه با بناهای دیگر عصر اشکانی مانند کاخ آشور می باشد . کاوش در قسمت شمال دیوار که احتمال می رفت خندق قلعه باشد ادامه ولی مشاهده گردید که در این قسمت دیوار فاقد خندق بوده و در عوض به یک قبر با سفال به یک قبر که اسکلت آن وضع سالمی نداشت برخورد گردید . وضعیت تدفین رو به جنوب غربی بوده و به همراه جسد 4 ظرف سفالی خاکستری دفن شده بود . نحوه تدفین و فرم قبر با سفال به دست آمده شباهت زیادی به آرمگاههایی که توسط پروفسور فوکاهی Fokahi در حلیمه جان گیلان به دست آمده دارد (عکسهای 200 و 201 و نقشه شماره 7) .

کاوش در قلعه شماره 12 دیوار دفاعی

همانطور که یادآوری گردید حدود 40 قلعه در جنوب دیوار دفاعی در فواصل معین ساخته شده است . برای آشنایی به نحوه معماری قلعه ها و همچنین ارتباط دیوار با قلعه 4 ترانشه در روی دیوار و داخل قلعه حفر گردید و به نامهای E و F و G و H نامگذاری شد (نقشه های شماره 8 و 9) .

ترانشه E

این ترانشه در حد فاصل دیوار دفاعی و دیوار قلعه قرار داشت و عملیات کاوش تا فاصله 36 متری دیوار ادامه یافت . در نتیجه بررسی معلوم گردید که دیوار قلعه بر خلاف سایر قسمت ها که از آجر بوده با خشت هایی به ابعاد 10× 50 × 50 سانتیمتر بنا گردیده است .

در فاصله 26 متری آن یک برج نیمه دایره ای قرار گرفته که ارتفاع آن به 7 ر 3 متر می رسیده است .

کاوش داخل قلعه منجر به دست یافتن به اطاقهای متعددی گردید که احتمالاً در دوره های پارتی و ساسانی مورد سکونت بوده است . اطاقهای مشکوفه وضعیت مغشوشی داشته و به نظر می رسد در اثر جنگ به ویرانی کشیده شده باشد . طرز قرار گرفتن اشیای موجود در آنها مانند خمره های بزرگ و سفال و وضعیت ساختمان همگی نمایانگر و مؤید آنست که به احتمال زیاد اغلب ساختمانهای داخل قلعه در اثر جنگ از بین رفته باشد (عکسهای شماره 202 و 203) .

ترانشه F

در این ترانشه دو اطاق که به اطاق A و B نامگذاری شد کشف گردید . اندازه طاق A 35 ر 3 × 50 ر 5 متر و اطاق B 90 ر 8 × 40 × 40 متر بوده است . هر دو اطاق با خشت هایی که عموماً 10 × 39 × 39 و 8 × 40 × 40 سانتیمتر و 11 × 40 × 40 سانتیمتر بوده ساخته شده است . ضمن کاوش در این اطاقها مقدار زیادی سفالینه های خاکستری رنگ که عموماً متعلق به عصر کاشانی می باشد ، به دست آمد .

ترانشه G

ترانشه G در وسط قلعه با اندازه 5 × 5 متر حفر گردید . در این کارگاه در عمق 80 ر 2 متری سه اسکلت در فاصله 70 سانتیمتری یکدیگر کشف گردید . وضعیت اسکلتها که به طرف شرق دفن گردیده متلاشی بوده و اشیایی با آنها همراه نبوده است (عکسهایی شماره 204 و 205) .

ترانشه H

این ترانشه با طول و عرض 2× 6 متر در داخل قلعه شماره 12 حفر گردید . در عمق 2 متری به تعدادی آجرهای شکسته و پراکنده برخورد گردید و آثار معماری و اشیایی به دست نیامد . به نظر می رسد که این محل در گذشته توسط کاوشگران غیر مجاز خاکبرداری شده بود .

اشیای مشکوفه از کاوشهای دیوار دفاعی

ضمن کاوش دیوار دفاعی اشیای گوناگونی مانند سفال ، شیشه و فلز به دست آمد که در بین این اشیاء سفال از اهمیت بیشتری برخوردار است .

بررسی سفالینه های دیوار

سفالینه دیوار را می توان به سه گروه ذیل تقسیم بندی کرد :

سفال خاکستری دوره اشکانی

سفال قرمز دوره اشکانی

سفال قرمز دوره ساسانی

اولین گروه یعنی سفال خاکستری ، که ساخت آن پیش از تشکیل سلسله اشکانی رواج داشته ضمن حفریات به دست آمد 106. خمیر این نوع سفال سخت و رنگ آن گاهی به خاکستری تیره تغییر می یابد . فرم آن شامل ظروفی با دسته های عمودی ، بدنه کروی و کف صاف و گاهی دارای سه پایه می باشند . احتمالاً ساخت ظروف خاکستری تا اواسط دوره اشکانی در این منطقه متداول بوده است . همچنین این نوع سفال در محوطه های دیگر دشت گرگان مانند قلعه سلطانعلی و دشت قلعه نیز یافت گردیده است107 (طرحهای شماره 6 و 7 و 8 و 9)

نوع دوم سفال دیوار دفاعی ، سفال قرمز رنگ عهد اشکانی است . سفال قرمز به دو گروه عمده تقسیم می شود . گروه اول دارای بدنه جلا یافته است که بعضی اوقات رنگ آن به نارنجی تغییر رنگ می دهد . بدنه این نوع سفال بسیار ظریف و گاهی در داخل ، رنگ خاکستری دارد . این نوع سفال که همچنین به « کلینکی Clinky » معروف بوده اغلب ساده و عموماً شامل بشقاب و کاسه است . ساخت ظروف قرمز رنگ گرول اول در تمام دوره پارتی در اغلب مراکز قدرتشان متداول بوده است . 108 نوع دوم سفال قرمز رنگ پارتی عموماً دارای خمیری به رنگ قرمز و سخت بوده که با بدنه کروی ساخته شده و عموماً شامل خمره های بزرگ و کوچک می باشد . ساخت این نوع سفال تا عصر ساسانیان ادامه داشته است (طرح شماره 10) .

گروه سوم از سفال مشکوفه دیوار دفاعی که عموماً به دوره ساسانیان تعلق داشته به دو نوع تقسیم می شود . این نوع سفال دارای خمیری به رنگ نخودی و قرمز است .

نوع اول سفال معمولی است که دارای بدنه سخت و عموماً به فرم خمره های بزرگ ، کاسه ، و بشقاب ساخته شده است .

نوع دوم سفال عهد ساسانی دارای بدنه ظریف بوده که با تزئینات کنده همراه است .

تزئینات شامل خطوط عمودی هندسی بوده که اغلب روی شانه وگردن ظروف نقش شده است . ساخت این نوع سفال تا اوایل دوره اسلامی درتمامی منطقه دشت گرگان متداول بوده است . در بین سفالینه های دیوار دفاعی سفال لعابدار دوره پارتی و ساسانی مشاهده نگردید .

نتیجه مقدماتی

با بررسی و کاوش بر روی دیوار دفاعی می توان به این نتیجه مقدماتی رسید که :

1-    در ساختمان دیوار دفاعی علاوه بر آجر خشت نیز به کار رفته است .

2-    در تمامی طول دیوار خندق ساخته نشده بلکه در بعضی از قسمتها در پشت دیوار خندق ساخته شده است .

3-  کوره های آجرپزی در اغلب مسیر دیوار در قسمت جنوبی ساخته شده که مصالح اصلی آن یعنی آجر را تأمین می کرده است .

4-    به نظر می رسد که احداث دیوار با سرعت و احتمالاً تحت فشار حکومت انجام گرفته است .

همان طور که در صفحه های گذشته شرح داده شد مورخان اسلامی و محققان سدِِِة حاضر احداث دیوار را به دورۀ ساسانیان نسبت داده اند ولی با بررسی و تحقیقات هیأت کاوشهای جرجان می توان نظریات جدیدی را در مورد احداث این دیوار عظیم ارائه کرد.

منابع تاریخی و تحقیقات باستان شناسی نشان می دهد که منطقۀ دشت گرگان در دورۀ هخامنشی، اشکانی و ساسانی از نظر نظامی، اقتصادی از اهمیّت فراوانی برخوردار بوده است به همین جهت احداث قلعه های نظامی و دیوار دفاعی در این سه دوره بیش از هر زمان دیگر مورد نظر بوده است. مخصوصاً در زمان اشکانیان به علت اینکه این منطقه زادگاه آنان بوده و از مراکز مهم قدرت اولیۀ آنان بشمار می رفته در ایجاد بناهای نظامی، دیوار دفاعی و شهر های متعدد کوشش فراوانی به عمل آمده است.

پارتها با ایجاد شهرها و قلعه های معروفی چون دارا ، آساک ، سیرنیکس ، تمبرکس و بالاخره شهر معروف صد دروازه در شرق ، قدرت خود را به غرب تا بین النهرین رساندند . در دوره ساسانیان به ویژه در عهده خسرو اول انوشیروان به علت هجوم قبایل وحشی ایجاد قلعه های نظامی و دفاعی توسعه یافت .

نتایج بررسی و کاوش نشان می دهد که به دلایل زیر احتمالاً دیوار دفاعی گرگان در دوره اشکانی احداث گردیده است :

1-  آجرهای بکار رفته در ساختمان دیوار عموماً 10 × 40 × 40 سانتیمتر بوده که اغلب در بناهای دوره اشکانی مورد استفاده بوده است .

2-    کاربرد آجر و آجرچینی در ساختمان دیوار مقایسه با بناهای شناخته شده عصر پارتی مانند کاخ آشور و قلعه ضحاک می باشد .

3-    سفال به دست آمده از کاوشهای دیوار عموماً متعلق به دوره پارتی است .

4-    طرز تدفین و قبور یافت شده در قلعه دیوار ، قابل مقایسه با دیگر قبور دوره اشکانی است .

5-  تحقیقاتی که دانشمندان روسی بر روی تغییرات آب دریای خزر در قسمت شرق آن انجام داده اند نشان می دهد که در دوره ساسانی به علت بالا بودن آب دریای خزر ایجاد ساختمان دیوار دفاعی غیر ممکن بوده است . ولی حدود سال 200 پیش از میلاد تا 300 میلادی سطح آب دریای خزر در سطح کنونی بوده و مشکلاتی برای احداث دیوار وجود نداشته است. 109

با دلایل مذکور به نظر می رسد که بنیاد دیوار دفاعی در دورۀ پارتها همزمان با حکمرانی مهرداد دوم (123-78 پ م.) انجام گرفته است و احتمالاً در دورۀ ساسانی بازسازی و تعمیرگردیده است. (همچنین سد یا دیوار دفاعی که اغلب مورخان ساختمان آن را به دورۀ ساسانیان نسبت می دهند دیوار تمیشه که بین شهر های کنونی استان مازندران، بهشهر و کردکوی واقع است به دورۀ خسرو اول انوشیروان متعلق باشد ).

در دورۀ پارتها به ویژه در دورۀ مهرداد دوم هجوم قبایل وحشی مانند سکاها به شمال شرقی ایران آغاز می گردد و به همین دلیل برای دفاع از هجوم این قبایل وحشی دیوار دفاعی گرگان ساخته می شود. البته از همین ایام نیز ارتباط ایران با کشور چین آغاز می گردد و کشور چین نیز دیوار معروف چین را برای جلوگیری از حملات قبایل مهاجم بنیاد می نهد.

واژه کلمات :

1-  نخبه کامرانی . 123 و 124  ( ص 388)

2- کومش نام کهن سرزمین دامغان و پنج برج لقب و صفت مشخصه ای بوده است . (391)

3- ضحاک (ص 391)

4- اقوام پهله یا اشکانیان . (ص 391)

5- یزدگرد اول معروف به بزه گر پدر بهرام گور ساسانی . (ص 391)

6- دیده بان : معنی دربند و سنگر و استحکامات دیده بانی مانند دژ و دیوار هم می دهد .        (ص 391)

7- چون ساسانیان شهرها و مکانهای تاریخی کهن را به نام خود نامگذاری تازه می کردند خسرو اول پسر قباد ساسانی یا خسرو انوشیروان نیز نام آن پنج برج را که ساخته ضحاک بود برگردانده پنج شهرستان به نامهای خسرو شاد و… که روی همه خسرو مشترک است نامید . (ص 391)

8- دستگرد : گویا به معنی مسلحه یا شهر ساخلو مانند بوده است (ص 391).

9- مارکوارت ، شهرستانهای ایران ، ترجمه صادق هدایت : « مجموعه نوشته های پراکنده » ، 419و420 – (ص 391)

10- سعید نفیسی ، احوال و اشعار رودکی . 178و 192 ( ص392)

11- چنانکه از متن کتاب پهلوی شهرستانهای ایران بر می آید سنجپیک غیر از چول و یبغو بوده است سنجبو یا سنجپیک را با چول و با یبغو مخلوط کردن خالی از دقت است . (ص 393)

12- عباس زریاب خوئی ، ساسانیان . تهران : دانشگاه آزاد ایران ، 43و 44 (ص 393)

13- بلادزی ، فتوح البلدان . چاپ مصر ، 275 و 276 . گویا این دیوار دربند آلان و خزر بوده و غیر از دیوار گرگان است . (ص 393)

14- همان « تمیشه» (ص 394)

15- ابن فقیه ، مختصر البلدان . ترجمه ح . مسعود ، تهران : بنیاد فرهنگ ایران ، 149 (ص 394)

16- ابن خردادبه ، مسالک و الممالک . متن عربی ، چاپ بغداد . (ص 394)

17- نگاه کنید به لغت صول در لغت نامه دهخدا و مآخذ آن . (ص 395)

18- ابن اسفندیار ، تاریخ طبرستان . چاپ اقبال . (ص 395)

19- در اینجا دروازه صول یا دیوار گرگان با باب الابواب و دربند خزر درهم و یکی شمرده شده است .

20- چولی در خراسانی یعنی : کولی و چولی قزک یعنی : اناهیاتا ایزدبانوی آب و باروری . (ص 395)

21- چاپ ایرج افشار ، 173 . (ص 395)

22- حدود العالم . چاپ منوچهر ستوده ، 143 . (ص 396)

23- فردوسی ، شاهنامه . ج 7-8 تهران : بروخیم ، 2327 ، 2328 ، 2329 .         (ص 398)

24- غرر ملوک فرس و سیرهم . متن عربی ، فرانسه : زوتنبرگ ، 611 . (ص 398)

25- احتمال دارد لغت مزر یا خزر بوده که غلط نوشته شده . یا مزر و مرز نام دیگر سرزمین دارالمرز گیلان و یا دیلمان بوده است . (ص 399)

26- زین الاخبار . تصحیح عبدالحی حبیبی . تهران : بنیاد فرهنگ ، 31 . (ص 399)

27- اصطلاح (پادشاهان عرب و عجم) که به کار برده منظورش پادشاهان از سلسله گوناگون است و گرنه پادشاهان عرب به روزگار قدیمتر از زمان ابودلف در آن سرزمین نبوده و چیزی نساخته بودند که آثارشان برجا باشد . (ص 399)

28- رساله الاخری. چاپ شوروی، 39. (ص 399)

29- گویا اشاره به یزدگرد ستمگر و خشن باشد که (بزه گر) نامیده می شد.و او نوه شاپور دوم (ذوالاکتاف) بود و با لگد اسبی گشن و سرکش کشته شد. بلعمی در ترجمه تاریخ طبری این کلمه را (خشن) نوشته است: چاپ بهار و گنابادی، 921. (ص 399)

30- البدأ و التاریخ. متن عربی، فصل 13، 100. (ص 400)

31- ترجمه پاینده، ج1. 248. (ص 400)

32- همان منبع، ج1. 257. (ص 400)

33- چاپ اقبال، ج1. 153. (ص 400)

34- فارسنامه. چاپ بهروزی، 97. (ص 400)

35- دهستانی به همین نام امروز در گرگان هست. (ص 401)

36- شناخته نشد که کجا است. گویا میان گرگان و دریا بوده است. (ص 401)

37-ābaskon  نام جزیره و بندری در کنار دریای خزر. (ص 401)

38- دره گز darah-gaz  در خراسان. (ص 401)

39- bāvard در خراسان. (ص 401)

40- sarakhs شهر و ناحیه ای که اکنون مرز خراسان با خاک شوروی است.

41- tajanbār . (ص 401)

42- محمد بن نجیب بکران، جهان نامه. به کوشش محمد امین ریاحی، تهران: ابن سینا، 82. (ص 401)

43- رابینو، مازندران و استراباد. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 112؛ در لغتنامه دهخدا، در لغت قزل آلان، به نقل از همین کتاب رابینو ادعا شده که این سد را اسکندر کبیر ساخت. (ص 401)

44- از سپهبدان مازندران از دودمان گیل گاوباره که از سال 66 تا 83 هجری برابر با 686 تا 702 میلادی در مازندران پادشاهی کرد. (ص 402)

45- مازیار māz-yār فرمانروای معروف طبرستان در 224 هجری برابر با 839 میلادی بر خلفای عباسی شورید و مسلمانان طبرستان را دسته جمعی کشتار کرد. دین پیش از اسلام را دوباره بر قرار کرد. داستان او در تاریخها معروف است. (ص 402)

46- qara-sū رودخانه ای در دشت گرگان است. (ص 402)

47- مازندران و استراباد. 34 و 35. (ص 402)

48- میرزا ابراهیم، سفرنامه استراباد و مازندران و گیلان و ….. به کوشش مسعود گلزاری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 77 و 78. (ص 403)

49- کتابی است در سرگذشت مسیحیان و کشته شدن کسانی از آنان. (ص 403)

50- کریستن سن، ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: 1317، 200 و 226. (ص 403)

51- گی لسترنج، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 404. (ص 404)

52- همان منبع، 400. (ص 404)

53- ر. گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 306. (ص 404)

54- سعید نفیسی، تاریخ تمدن ایران ساسانی. ج1، تهران: دانشگاه تهران، 1331، 153. (ص 405)

55-Erich F.Schmidt. Flights over Ancient Cities of Iran.60,65- (ص406).69

56- یکی از این آجرها را آقای دکتر گرگانی به نگارنده هدیه کرده است که نزد خود دارم. (ص407)

57- منصور گرگانی، اقتصاد گرگان و گنبد و دشت. 13، 19، 21، 40، 42، 43، 44. (ص 409)

58- در آغاز به دریا پیوسته بود اما اکنون دریا پس رفته و حدود 5 کیلومتر فاصله پدید آمده است. (ص406)

59- syvaia A . Matheson . Persyia : an Archaeological Guide . Faber Ltd ,

London : 1967,67                                                                                         این کتاب به لطف آقای همایون صنعتی زاده به دستم رسید . (ص 410)

60- دیوار بزرگ چین به بلندی 6 تا 15 متر و به ضخامت 5 ر 4 تا 5 ر 7 متر و به درازای 2000 کیلومتر ، با پیچ و خم ها تا 3200 کیلومتر در زمان شی هوانگ تی ، امپراتور چین از 246 تا 204 پش از میلاد ، میان مغولستان و چین در برابر بیابانگردان ساخته شد و چهار دروازه بزرگ داشت (دایره المعارف فارسی)

61- برای نمونه کشفیات باستان شناسی گرگان به کتاب : باستان شناسی ایران باستان . نوشته لویی واندنبرگ ، ترجمه دکتر عیسی بهنام ، چاپ دانشگاه تهران ، صفحات 7 تا 14 و پیوستهای آن نگاه کنید .(ص 412)

62 – اوشکایا بسیار به نام اشکایه و اشک نزدیک است . .(ص 412)

63- ارنست هرتسلفد ، تاریخ باستانی ایران بر بنیاد باستان شناسی ، ترجمه علی اصغر حکمت 35 ، 36 ، 37 . هرتسلفد در صفحه 44 همان کتاب « سان گی بوتی » را همان ناحیه سهند آذربایجان دانسته است اما گمان می رود این نام به ناحیه زنگان بیشتر بخورد . .(ص 412)

64- صفحه 96 تصویر شماره 16 Persia : an Archaeological Guide.(ص 413)

65- دایره المعارف فارسی در لغت دروازه خزر . .(ص 413)

66- ابن اسفندیار ، تاریخ طبرستان ؛ رابینو ، مازندران و استرآباد ، ترجمه وحید مازندرانی . 215 .(ص 413)

67- به کتاب آب و فناوری درایران باستان . نشر وزارت آب و برق ، تهران : صفحات 233 تا 227 نگاه کنید . (ص 414)

68- در ترجمه کتاب پارتیان به جای واژه پارت ، « آشور» نوشته شده . معلوم است که کلمه آشور اشتباه است . (ص 414)

69- مالکوم کالج ، پارتیان . ترجمه مسعود رجب نیا ، تهران : وزارت فرهنگ و هنر ، 77 ، 107 ، 121 . (ص 414)

70- نام قدیم دیگری از گرگان (ص 415)

71- ژوستن مورخ رومی . (ص 415)

72- ایزیدور خارکسی مورخ دیگر . (ص 415)

73- پارتیان 22 . (ص 415)

74- یکی از شاهان اشکانی ، پسر اردوان سوم نیز نامش « دارا» بود . ایران باستان ، پیرنیا ، ج 3 ، 2407 . از این رو اشکان دارا به عنوان لفظ دیگر از اسکان دارا (= اسکندر ) می تواند زبانزد بوده باشد . (ص 417)

75- سنی ملوک الارض و الانبیاء که به نام تارخ پیامبران و پادشاهان به وسیله دکتر جعفر شعار ترجمه شده ، تهران : بنیاد فرهنگ ایران ، 39 ، 40 . (ص 417)

76- دایره المعارف فارسی . (ص 418)

77- دایره االمعارف فارسی . در لغت جاده ابریشم . (ص 418)

78- پارتیان 70 .(ص 419)

79- همان منبع 68. (ص 419)

80- فتوح البلدان ، ترجمه آذرتاش آذرنوش . تهران : بنیاد فرهنگ ایران 185- 188 .(ص 420)

81- منوچهر ستوده ، از آستارا تا استرآباد . ج 7 و 6 ، تهران : انجمن آثار ملی ، 268 – 289 – 501 و 502 . (ص 421)

82- تاریخ طبرستان . (ص 422)

83 فرهنگ نظام . (ص 423)

84- محمد مقدم ، راهنمای ریشه فعلهای فارسی در اوستا و پارسی باستان .(ص 423)

85- هیأت های مختلف باستان شناسی ، در نقاط گوناگون دشت گرگان اقدام به بررسی و کاوش کرده اند . که مهمترین آنها را می توان هیأت سوئدی ، فرانسوی ، انگلیسی و ایرانی نام برد که به ترتیب در محوطه های باستانی شاه تپه ، تورنگ تپه ، یاریم تپه ، و جرجان به تحقیقات پرداخته اند . (ص 428)

86- شاپوز شهبازی ، داریوش : شیراز ، 1350 ، 9 . (ص 428)

87- جهانداری داریوش . 9 . (ص 429)

88- اسد الله معینی ، جغرافیا و جغرافیای دشت گرگان 146 . (ص 429)

89- م . م دیاکنف ، تاریخ ایران باستان ، ترجمه روحی ارباب ، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 146 . (ص 429)

90- پاول هرن ، تاریخ مختصر ایران . ترجمه رضا زاده شفق ، تهران : بنگاه ترجمه نشر کتاب 11. (ص 429)

91- تاریخ مختصر ایران 40 . (ص 430)

92- ابن اسفندیار، تاریخ مازندران. به اهتمام عباس اقبال، تهران: 1340، 72. (ص 431)

93- حمدالله مستوفی، نزهه القلوب. لیدن:1912، 195. (ص 431)

94- سیاقی نظام، فتوحات همایون، سال 1007 هجری رساله دکتری آقای شهریار عدل، پاریس: 1976، جلد اول، 418-419. از جناب دکتر شهریار عدل که مطالب زیر را در اختیار نویسنده قرار دادند کمال تشکر حاصل است.

« … و همه ساله لشکر خزر به تمیشه و ولایت طبرستان آمده نهب و تاراج می کردند. نوشیروان حکم فرمودکه سدی بر سر راه لشکر خزر بتا نهند. و استادان چابکدست و معماران صاحب وقوف به صد فرسنگ مسافت، حصاری بنا نهادند. و هر روز پنج خروار زر جهت خرج مقرر بود که از خزانه انوشیروان به آنجا برده، صرف عمارت آن سد می کردند. و چون اتمام نزدیک شد، زر در آن وقت در خزانه عامره نبود. از آذرماهان نامی کرمانی که چون قارون در کثرت مال و اسباب از ابنای روزگار ممتاز بود، مباغها قرض کرده به دستور می فرستادند و آخر اصطخریون نامی از فارس که جمعیتی وافر و ثروتی متکاثر داشت غیرت نموده به انوشیروان عرض کرد ه جه حاجتت پادشاه از ملکی دور دست مساعدت خواهد؟ اگر آذرماهان هر روز پنج خروار زر می دهد من هفت خروار می دهم که هرگاه پادشاه قدرت در ادای آن داشته باشد مؤعدی سازد. نوشیروان را خوش آمده اتمام آن سد در عهده اصطخریون کرده و اصطخریون هر روز هفت خروار خرج نموده به اتمام رسانیدند. بعد از اتمام عمارت سد به جرجان آمده گزارش بر آن زمین که حالا استراباد است افتاده محلی قابل عمارت یافته صورت بیشه و دریا و کوه بر کاغذی طرح کرده، به نظر نوشیروان رسانیده، گفت عمارت سد تمام شده و همچنان مبلغی باقیست و چنین محلی که قابل عمارتست یافته ام اگر اشارت فرماید شهری بنا کنم. نوشیروان قبول فرموده او را به معموری استراباد مأمور ساخت و اصطخریون به عمارت مشغول شده بعد از اتمام آن بخ اصطخرآباد موسوم ساخت و به مرور به استراباد مشهور گشت. واقعه یازدهم. (در ذکر سبب تشیع و محبت اهل استراباد نسبت به خاندان طیبین). » (ص 431)

95- Erich F. Schmidt. Flights over Ancient Cities of Iran. University of Chicago Press, 1940.

96- Lester s . Thompson , ” Geological Evidence for Ancient Civilizations on the Gurgan Plain , Bulletin of the American Institute for Iranian Art and Archaeology , Vol . v , no . 3 Jnne 1938, 196-200.

97- Rabino di Borgomale , Mazandaran and Astarabad , London : Luzac , 1928, 86

98- T.J. Arne .Excavation at shah tepe , Iran , the sino – Swedish Expedition , Publicatio, 27 . Stockholm : 1945, 7-11.

99- R.N . Frye , the sasanian System of walls for Defense , Studis in Memori of Gaston Wiet , ed . Marinam Rosen – Ayalon , Institute of asian and African Studis, Hebrew University of Jerusalem, Jersualem : 1977 , 15(433)

100- محمد نجیب بکران ، جهان نامه ، به کوشش محمد امین ریاحی تهران : این سینا ، 1342 ، 81 . (ص 435)

101- در جهان نامه همچنین آمده است :

« از بناهای عظیم نیز باب الابواب است . و آن شهر دربند خزر را گویند که یک جانب دو کوه است . که آن را جبال قبق گویند ، و دیگر بحیره آبسکون و دو دیوار باره این شهر از کوه درآمده است و به دریا در شده . و این دیوارها از سنگ است و گویند آنچه در دریاست از زیر می گداخته اند و فرو می ریخته تا با سطح آب برابر شده است ، آنگاه به سنگ آورده اند و این دو دیوار چنانچه به دریا در می شود تنگ تر می شود ، و به هم نزدیکتر می آید تا بعد میان ایشان به اندکی باز آید و کسی که از جانبی فرا رسد به میان این دو دیوار درآید و می آید تا به نزدیکی میان بازار . و بر دو طرف این دو دیوار زنجیری بسته اند از این دیوار تا بدان ، به جهت این تاکسی به اجازات و علم ایشان درآید و بیرون شود » صفحه 82 . (ص 435)

102- رابینو . مازندران و استرآباد . ترجمه وحید مازندرانی ، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب 1343 ، 231 . (ص 435)

103- ملا شیخ علی گیلانی . تاریخ مازندران . تصحیح دکتر منوچهر ستوده تهران : بنیاد فرهنگ ایران ، 32 . (ص 435)

104 مستوفی ، 195 .(ص 436)

105- بکران ، (ص 436)

106- هیأت بررسی جرجان ، در بررسی های دشت منطقه گرگان سفال خاکستری رنگ را در اغلب محوطه های باستانی مشاهده و جمع آوری کرده است .

107- م . ی . کیانی ، « بررسیهای دشت گرگان » چهارمین سمپوزیم باستان شناسی تهران : انتشارات مرکز باستان شناسی ، 1355 ، 1 .

108- این سفال همچنین در محوطه های دیگر مانند یاریم تپه ، تورنگ تپه و شهر قومس به دست آمده است .

109- G.B. Fedorov and Z.A. Skiba , the Flucytuation of the Levels of the Blak and Caspain Seas in the Holocene Priod , Publication of the Academy of Sciences of the U.S.S.R,Geographical Seris , no 4 . Moscow: 1960 , 24-34 (in Rossian) .