اهداف پژوهش

اهداف پژوهش مشترک ایران- بریتانیا در سال 1387:

هفتمین فصل کاوشهای باستان شناسی بر روی دیوار گرگان و تمیشه سومین فصل پژوهش مشترک ایران و بریتانیا بر روی این سازه بی نظیر باستانی با حضور کارشناسان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و دانشگاه ادینبورگ و دورهام در قلمرو دیوار بزرگ گرگان و تمیشه صورت گرفت و ناشناخته های بسیاری از این میراث برجای مانده کشورمان بدست آمد. هرچند برای رسیدن به سؤالات بسیاری که در این زمینه هست، لازم است کاوشهای بیشتری صورت گیرد.

هدف هیأت مشترک باستان شناسی در این دوره از کاوشها مطالعه محوطه های باستانی، کانالهای آبرسانی حاشیه ضلع شمالی و جنوبی دیوار بزرگ گرگان بود که براساس عکس هایی هوائی و ماهواره ای انجام شد. در این کاوشها به بررسی پیمایشی باستان شناسی برای شناخت دقیق وضعیت موجود اثر، جمع آوری مواد فرهنگی سطحی، تهیه اطلس جامع سفالینه دیوار بزرگ گرگان و تمیشه و مطالعه ساختارهای معماری دیوار و قلعه های وابسته و مجاور به آن پرداخته شد.

همچنین به سبب تسهیل در زمان کاوش های باستان شناسی، کاهش هزینه حفاری، انتخاب دقیق محل گمانه های آزمایشی بخشی از دیوار بزرگ گرگان و تمیشه در کرانه های شرقی دریای مازندران و خلیج گرگان بررسی های ژئوفیزیکی به کمک دستگاه مگنتومتر و تفسیر داده های بدست آمده، انجام شد که به دنبال آن برداشت و جمع آوری نمونه های آزمایشگاهی برای سالیابی و تعیین قدمت زمان ساخت دیوار و تأسیسات وابسته به آن از دیگر اهداف کاوشهای این دوره طرح بود.

در بررسی های باستان شناسی با استفاده از تصاویر ماهواره ای بیش از 30 تپه و محوطه های باستانی بزرگ و کوچک، بیش از 50 کیلومتر از کانال های انتقال آب از گرگانرود به سمت دیوار، محوطه های باستانی مجاور آن که برای تأمین آب شرب ساکنین حفر شده بود، کارگاههای تهیه خشت و کوره های پخت آجر به عنوان مصالح اولیه دیوار و قلاع وابسته و راههای باستانی از دوره های مختلف (پیش ازتاریخ، تاریخی تا اسلامی) شناسایی گردید.

متأسفانه بخش اعظم کانال ها و راههای باستانی و کوره های پخت آجر بر اثر دخل و تصرفات انسانی تخریب و تسطیح و در معرض خطر و تهدید می باشند.

بررسی های ژئوفیزیکی قلعه خرابه در آق قلا، قلعه شماره 15 و 16 در گنبد کاووس، قلعه بانسران در تمیشه با مساحت بیش از 50 هکتار و شناسایی سازه های معماری آجری، خشتی و غیره از دیگر دستاوردهای هیأت در این فصل بود که نشان داد هنوز می توان به اطلاعات جامعی در خصوص زندگی روزمره ساکنین قلعه های باستانی دست یافت.

گمانه زنی های باستان شناسی قلعه شماره 4 در نزدیکی روستای مالای شیخ کینگ لیگ به عنوان بزرگترین قلعه نظامی متصل به دیوار بزرگ گرگان و تهیه پلان ژئوفیزیکی قلعه یکی از دستاوردهای مهم هیأت در فصل گذشته و جاری بود که منجر به شناسایی اتاق های مسکونی در سه ردیف به طور قرینه رو به روی هم پیرامون دو حیاط مرکزی شرقی- غربی به طول 228 متر، انبارهای آذوقه، اصطبل، اجاق های پخت و پز غذا، دروازه های ورودی قلعه و سایر نیازمندی های روزانه یک پادگان نظامی شد که بر اساس برآورد اولیه احتمالاً دو هزار سرباز پیاده نظام و سواره ساسانی در این قلعه اسکان داشته اند.

به استناد منابع تاریخی ساسانیان دارای قویترین ارتش سواره نظام و پیاده نظام بوده اند. دیوار بزرگ گرگان از شرق به غرب دارای 38 قلعه نظامی متصل به دیوار است که در صورت شناسایی دقیق ساختارهای معماری آن می توان آمار نسبی سربازان مستقر در این دژها یا پادگان های نظامی را محاسبه و تعیین نمود. ناگفته اینکه در مجاورت دیوار بزرگ گرگان و قلاع وابسته در ضلع جنوبی چندین قلعه وجود دارد که در صورت لزوم به حمایت سربازان مستقر در قلعه های دیوار می شتافتند که بزرگترین آنها 338 هکتار وسعت دارد.

در همین راستا قلعه خرابه با وسعت 64 هکتار با برج های دیده بانی، حصار، خندق، دروازه های ورودی و ارگ از نزدیک ترین قلعه های نظامی مجاور ضلع جنوبی دیوار بزرگ گرگان است که نتایج به دست آمده از کاوشها در روی ارگ و قسمت میانی قلعه بیانگر وجود آثار معماری خشتی با اتاق های مسکونی، کارگاههای تولیدی ابزار و آلات فلزی است.

حفر قبر و دفن اموات در دوره های متأخر اسلامی در روی ارگ قلعه و تسطیح قلعه به منظور فعالیت های کشاورزی از مهمترین معضلات قلعه خرابه و سایر قلعه ها و محوطه های باستانی دشت گرگان در حال حاضر محسوب می شود که در روند تخریب لایه های باستانی بسیار تأثیر گذارده است.

قلعه بانسران به عنوان یکی از قلعه های واقع در شهر تمیشه واقع در ضلع غربی روستای سرکلاته خرابشهر شهرستان کردکوی با آثار معماری آجری و سنگهای رودخانه ای از دیگر سازه های ساسانی است که بخش اعظم آن در اوایل دوره اسلامی مجدداً مورد استفاده قرار گرفت که به استناد داده های ژئوفیزیک بنایی با 16 ردیف ستون های مکعب مستطیل است. در پلان ژئوفیزیکی راهروی های ورودی و پلان به همراه سایر ساختارهای معماری در پیرامون بنا به چشم می خورد. در گمانه زنی باستان شناسی بخشی از پی این سازه معماری آجر فرش و پلان با آجرهای به ابعاد 8×28×28 سانتی متر در نوع خود جالب توجه است.

بخشی از دیوار تمیشه در کرانه های شرقی خلیج گرگان با پیشروی آب دریای مازندران زیر آب مدفون شده است که در بررسی های سال 1380 شمسی مورد شناسایی قرار گرفته بود. اما سرانجام با بررسی های تصاویر ماهواره ای سازه ای در امتداد دیوار تمیشه در داخل خلیج شناسایی گردید که بسیار حایز اهمیت بوده و در مطالعات دیوار بزرگ گرگان و تمیشه تأثیرگذار شد. از این رو هیأت مشترک بررسی باستان شناسی زیر آب به منظور شناسایی دقیق بقایای معماری موجود که با آجرهایی به ابعاد 10×37×37 سانتی متر ساخته شده است را در دستور کار قرار داد.

در این فصل ابتدا با عمق یابی محدوده مورد نظر و تفسیر نقاط به دست آمده نقشه موقعیت سازه ترسیم و نقشه برداری زیر آب با کمک یک غواص شروع شد که به دلیل گل آلود بودن آب خلیج از کاربرد و کارکرد اثر در زمان خود اطلاعات چندانی به دست نیامد و امیدواریم در فصل های بعد با بررسی بیشتر بتوانیم به نتایج رضایت بخش دست یابیم.

با این حال با عنایت به موارد فوق الذکر می توان بیان کرد که دیوار بزرگ گرگان و تمیشه و تأسیسات وابسته به منظور حفظ و دفاع سرزمین ایران و دشت گرگان از هجوم اقوام مهاجم شمالی در دوره ساسانیان احداث شده است و آثار و شواهد باستان شناختی بیانگر آن است که از همین تأسیسات ساسانی همچنان تا سده های اولیه با کمی تغییرات و دخل و تصرف استفاده شده که داده های باستان شناختی حاصل از حفاری های باستان شناسی نیز موید همین نکته است.

حمید عمرانی رکاوندی